Жүкті әйелдердің еңбек құқықтары мен бала күтімі төлемдерін есептеу тәртібі 2026 жылы
2026 жылы жүкті әйелдердің құқықтары, бала күтімі төлемдерінің мөлшері, зиянды еңбектен босату және жұмыстан шығаруға тыйым салу ережелері бойынша…
Қысқаша ең бастысы
- Жүкті әйелдерді штаттың қысқаруы немесе өндіріс көлемінің азаюы себепті жұмыстан босатуға заң бойынша қатаң тыйым салынған.
- Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыларға бала бір жарым жасқа толғанға дейін соңғы 24 айдағы орташа айлық кірістің 40%-ы мөлшерінде төлем тағайындалады.
- Жұмыс істемейтін аналарға берілетін мемлекеттік ай сайынғы жәрдемақы баланың туу кезектілігіне байланысты 5,76 АЕК-тен 8,90 АЕК-ке дейін белгіленген.
Жүкті әйелдер мен жас аналарға заңмен берілетін еңбек кепілдіктері
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес жүкті әйелдер мен сәбиі бар қызметкерлер үшін арнайы кепілдіктер кешені бекітілген. Бұл талаптар жұмыс орнын сақтауды, қауіпсіз әрі қолайлы еңбек жағдайын ұсынуды және заңмен белгіленген тиісті демалыс түрлерін уақтылы беруді толық қамтиды.
Еңбек заңнамасы аясында қызметкерлерге мынадай демалыс түрлері беріледі: жүктілікке және босануға байланысты демалыс, жаңа туған баланы асырап алғандарға берілетін демалыс, сондай-ақ бала 3 жасқа толғанға дейін оның күтіміне берілетін жалақысы сақталмайтын демалыс. Мұндай үзіліс кезінде қызметкердің лауазымы мен жұмыс орны толық сақталып, оған бұрынғы қызметіне қайта оралу құқығы беріледі.
Аталған демалысты ресімдеу үшін қызметкер жұмыс берушінің атына жазбаша өтініш тапсырады. Өтініште нақты демалыс мерзімі көрсетіліп, баланың туу туралы куәлігі немесе тиісті медициналық құжат қоса берілуі қажет. Сонымен бірге заңнама бала күтіміне байланысты демалысты тек анасына ғана емес, баланың әкесіне де немесе сәбиді іс жүзінде тәрбиелеп отырған заңды өкілдеріне рәсімдеуге толық мүмкіндік береді.
Жүкті қызметкерлерді зиянды және түнгі жұмыстан қорғау тәртібі
Жүктілік кезеңінде әйел денсаулығы мен іштегі баланың қауіпсіздігі ерекше назарды талап етеді. Дәрігерлік қорытынды ұсынылған жағдайда жұмыс беруші қызметкерді денсаулыққа зиянды әрі қауіпті өндірістік факторлардың ықпалы болмайтын басқа жұмыс орнына ауыстыруға міндеттеледі.
Қауіпсіз жұмысқа ауысқан кезде еңбекақы атқаратын жаңа қызметіне сай төленеді, бірақ ол бұрынғы лауазымы бойынша есептелген орташа айлық табыстан төмен болмауы шарт. Егер жұмыс беруші тиісті қауіпсіз орынды бірден ұсына алмаса, қызметкерді орташа жалақысын толық сақтай отырып, міндеттерін орындаудан уақытша босатуға міндетті.
Вахталық тәсілмен еңбек ететін және жүктілік мерзімі 12 аптаға жеткен әйелдер медициналық анықтама негізінде бес күндік немесе алты күндік қалыпты жұмыс аптасына ауыстырылады. Мұндай жағдайда да қызметкердің бұрынғы орташа жалақысы өзгеріссіз сақталады. Бұған қоса жүктілігі туралы медициналық анықтама тапсырған әйелдерді түнгі уақыттағы және үстеме жұмыстарға тартуға қатаң тыйым салынған.
Жүкті әйелдерді жұмыстан босатуға тыйым салынатын жағдайлар
Көптеген қызметкерлер жүктілік мерзімінде жұмыстан босап қалу қаупінен алаңдайды. Алайда ҚР Еңбек кодексінде қызметкерлердің осы санатын қорғайтын нақты нормалар қарастырылған. Жұмыс берушінің бастамасымен мынадай негіздер бойынша еңбек шартын бұзуға жол берілмейді:
- Штат санын немесе қызметкерлер құрамын қысқарту кезінде;
- Өндіріс көлемінің, орындалатын жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің төмендеуіне әкеп соққан экономикалық жағдайдың нашарлауы кезінде.
Бұл шектеу жүктілігі туралы медициналық анықтама ұсынған барлық әйелдерге, үш жасқа дейінгі баласы бар азаматтарға, 14 жасқа дейінгі баланы немесе 18 жасқа дейінгі мүгедектігі бар баланы тәрбиелеп отырған жалғызбасты ата-аналарға және осы санаттағы балаларды қамқорлығына алған өзге де ресми өкілдерге қолданылады.
Бала күтіміне байланысты төлемдер мен жәрдемақыларды есептеу
Әлеуметтік кодекске сай бала бір жарым жасқа толғанға дейінгі күтім бойынша ай сайынғы төлем міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыларға Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорынан (МӘСҚ) төленеді. Төлем көлемі нәресте туған күнге дейінгі соңғы 24 айдағы орташа айлық кірістің 40%-ын құрайды. Есептеуге негіз болатын айлық табыстың жоғарғы шегі 7 ең төменгі жалақыдан (ЕТЖ) аспауы керек.
2026 жылғы есептік көрсеткіштерге сай ең төменгі жалақы мөлшері 85 000 теңге, ал айлық есептік көрсеткіш (АЕК) 4 325 теңге деңгейінде белгіленген. Тағайындалған әлеуметтік төлемнен 10% міндетті зейнетақы жарнасы (МЗЖ) ұсталып, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына (БЖЗҚ) аударылады. Төлем тағайындау үшін өтініш бала туған күннен бастап 18 айдың ішінде электронды үкімет порталы немесе ХҚКО арқылы берілуі қажет.
Әлеуметтік сақтандыру қорына аударымдары түспеген, яғни ресми жұмыс істемейтін азаматтарға республикалық бюджеттен баланың туу кезектілігіне байланысты ай сайынғы мемлекеттік жәрдемақы төленеді. 2026 жылғы қолданыстағы АЕК мөлшері бойынша төлем сомалары төмендегі кестеде берілген.
| Баланың кезектілігі | Төлемнің АЕК түріндегі мөлшері | 2026 жылғы сомасы (АЕК = 4 325 ₸) |
|---|---|---|
| Бірінші балаға | 5,76 АЕК | 24 912 теңге |
| Екінші балаға | 6,81 АЕК | 29 453,25 теңге |
| Үшінші балаға | 7,85 АЕК | 33 951,25 теңге |
| Төртінші және одан кейінгі балаларға | 8,90 АЕК | 38 492,5 теңге |
Декреттік демалысты ресімдеу бойынша қадамдық іс-қимылдар
Қызметкер декреттік демалысқа және бала күтімі төлемдеріне құқығын жүзеге асыру үшін мынадай нақты тәртіпті орындауы қажет:
- Медициналық ұйымнан жүктілікті растайтын ресми анықтаманы немесе еңбекке уақытша жарамсыздық парағын алу.
- Қажет болған жағдайда денсаулыққа қауіп төндірмейтін жұмысқа ауысу туралы өтінішті дәрігерлік қорытындымен бірге жұмыс берушіге тапсыру.
- Жүктілікке және босануға байланысты демалыс аяқталған соң бала күтіміне байланысты жалақысы сақталмайтын демалыс алуға жазбаша өтініш беру.
- Бала туғаннан кейін 18 ай ішінде eGov порталы немесе ХҚКО арқылы бала күтімі бойынша ай сайынғы әлеуметтік төлемге (немесе бюджеттік жәрдемақыға) өтінім жолдау.
Жүкті қызметкерлер мен жұмыс берушілерге арналған тәжірибелік кеңестер
- Жүктілік мерзімі расталған кезде еңбек жағдайын жеңілдету және штаттық қысқартудан қорғану үшін тиісті медициналық анықтаманы дереу кадр бөліміне тапсырыңыз.
- Зиянды немесе вахталық жұмыс режимінде болсаңыз, орташа жалақыңызды төмендетпей жеңілдетілген кестеге ауыстыруды талап етіңіз.
- Бала туғаннан кейінгі 18 айлық өтініш беру мерзімін өткізіп алмай, бала күтімі бойынша тиесілі ай сайынғы төлемдерді eGov арқылы дер кезінде ресімдеңіз.
- Кадр мамандары мен бухгалтерлерге жүкті қызметкерлерді жұмыс беруші бастамасымен заңсыз қысқартуға жол бермеуді қатаң қадағалау қажет.
ҚР Еңбек кодексі, ҚР Әлеуметтік кодексі және ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі Мемлекеттік еңбек инспекциясы комитетінің ШҚО бойынша департаментінің деректері (inform.kz)
Жиі қойылатын сұрақтар
Бала үш жасқа толғанға дейінгі демалысқа баланың әкесі шыға ала ма? +
Иә, ҚР Еңбек кодексіне сәйкес бала күтіміне байланысты жалақысы сақталмайтын демалысты ата-ананың кез келгені немесе баланы іс жүзінде тәрбиелеп отырған өзге заңды өкіл өз таңдауы бойынша пайдалана алады.
Жұмыс істейтін аналарға 1,5 жасқа дейінгі төлем қалай есептеледі? +
Әлеуметтік кодекске сай бала туған күнге дейінгі соңғы 24 айдағы орташа айлық кірістің 40%-ы мөлшерінде тағайындалады. Есепке алынатын айлық табыстың жоғарғы шегі 7 ЕТЖ-дан аспауы керек және тағайындалған сомадан 10% зейнетақы жарнасы ұсталады.
Жүкті қызметкерді үстеме немесе түнгі жұмысқа тартуға бола ма? +
Жоқ, жүктілігі туралы медициналық анықтамасын жұмыс берушіге ұсынған әйелдерді түнгі уақыттағы және үстеме жұмыстарға тартуға заң бойынша қатаң тыйым салынған.



