Мазмұнға өту

Қазақстанда шағын кәсіпкерлерді тексеруге үш жылдық жаңа мораторий енгізіледі

Мемлекет басшысы шағын және микробизнес үшін жаңа мораторий жариялап, әкімшілік бақылауды жазалаудан тәуекелдерді басқарудың цифрлық тетіктеріне көшіруді тапсырды.

Авторы: DSB сараптамалық редакциясы Оқу уақыты: 4 мин Қаралым: 11
В Казахстане готовят трехлетний мораторий на проверки бизнеса и масштабный переход к цифровому надзору

Қазақстанда кәсіпкерлік саласындағы мемлекеттік реттеу мен бақылау саясаты түбегейлі жаңа кезеңге қадам басып отыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің кезекті Жолдауында микро және шағын бизнес субъектілерін тексеруге алдағы жылдан бастап үш жыл мерзімге жаңа мораторий жариялау бастамасын көтерді. Бұл қадам әкімшілік кедергілерді сейілтіп, шағын кәсіп иелеріне еркін тыныстауға жағдай туғызуды көздейді. Еліміздегі экономикалық белсенділікті сақтау шаралары аясында жұмыс істеп тұрған шағын және орта бизнес субъектілері үшін қолайлы орта қалыптастыру басты назарға алынды. Құжаттарды жүргізуде есепшілер мен кәсіпкерлерге әкімшілік қысымды азайту, қадағалау органдарының жазалаушы сипатын алдын алу тәсіліне ауыстыру аса өзекті болып отыр.

Жаңа мораторийдің мәні және әкімшілік айыппұлдар көрсеткіші

Мораторий шешімінің астарында жеке кәсіпкерлер мен шағын ұйымдарға қолданылып жүрген жазалау шараларының өзгеру динамикасы жатыр. Биылғы алғашқы жартыжылдықта жеке кәсіпкерлер тарапынан тіркелген заңбұзушылық саны өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 34 пайызға күрт азайғаны анықталды. Алайда жалпы заңбұзушылық санының қысқарғанына қарамастан, өндірілген айыппұл сомасы шамамен 11 пайызға ұлғайып, 2 млрд 857 млн теңгеден 3 млрд 165 млн теңгеге жеткен. Мұндай өсім 10,8 пайызды құрайды, деп талдау жасайды Egemen Qazaqstan басылымы.

Бұл көрсеткіштің өсуіне ең алдымен жыл сайын бекітілетін айлық есептік көрсеткіш базасының ұлғаюы тікелей ықпал еткен. Мәселен, қаржыгерлер атап өткендей, есептік кезеңдегі базалық өлшем өскенде, ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде көрсетілген АЕК көлеміндегі санкциялар да бірден өседі. ҚР ресми есептік көрсеткіштері аясында 2026 жылға арналған АЕК 4 325 теңге, ал ең төменгі жалақы (ЕТЖ) 85 000 теңге деңгейінде белгіленген жағдайда кез келген құқықбұзушылық үшін қолданылатын 10 АЕК айыппұлы 43 250 теңгеге дейін жетіп отыр. Егер осы соманы өткен жылғы төменгі АЕК деңгейімен қайта есептесе, өсім небәрі 0,7 пайыз шамасында болар еді.

Жарнама

Жазалау құрылымы және ескерту шараларының арақатынасы

Бақылау органдарының ресми мәліметтеріне жүгінсек, әкімшілік тәжірибеде ескерту беруден гөрі бірден ақшалай жаза қолдану үлесі біршама артқандай көрінеді. Осы мәселенің мән-жайын түсіну үшін статистикалық өзгерістерді бағамдау қажет:

  • Былтырғы жартыжылдықта жеке кәсіпкерлерге 24 мыңға жуық қаржылай айыппұл кесілсе, биыл бұл сан 24,5 мың жағдайға жеткен.
  • Ескерту жасау тәжірибесі керісінше 51,9 мыңнан 22,6 мыңға дейін қысқарды.
  • Әкімшілік жауапқа тартылған ЖК өкілдері арасында айыппұл арқалағандар үлесі 31,6 пайыздан 52 пайызға бір-ақ секірген.
  • Салық есептілігін немесе жекелеген есептік құжаттарды дер кезінде тапсырмау фактілері 26 мыңнан 518 жағдайға дейін төмендеген.

Дегенмен мамандар мұны бизнесті жаппай қатаң жазалау деп бағаламайды. Себебі салықтық есеп беруден жалтарғандар саны айтарлықтай төмендеп, нәтижесінде бұрын жиі қолданылатын ескерту шараларының жалпы саны азайғандай болып көрінген.

Бизнес санаттары арасындағы тексерулер дисбалансы

Бизнес-омбудсмен Қанат Нұровтың Үкімет басшысына жолдаған ұсыныстарында елдегі тексеру салмағының санаттар бойынша біркелкі бөлінбегені кеңінен баяндалған. Шағын кәсіпкерліктен орта немесе ірі бизнес санатына өткен шақта бақылау органдарының қысымы жүздеген есеге артады, бұл кәсіпкерлердің дамуына психологиялық және қаржылық бөгет жасайды.

Бизнес санаты Тексеру қарқындылығы Айыппұлдар көлеміндегі үлесі Әкімшілік жазаның сипаты
Шағын бизнес Әрбір 64 субъектіге 1 тексеру 37% (орта бизнеспен бірге) Көбіне базалық АЕК мөлшері
Орта бизнес Бір субъектіге орташа 2,5 тексеру Аралас санат бойынша 2-3 есе көбейтілген АЕК
Ірі бизнес Бір субъектіге орташа 4,8 тексеру 63% (60,3 млрд ₸) 4 есеге дейін өскен АЕК немесе пайыздық мөлшерлеме

Осыған байланысты шағын бизнестен орта бизнес санатына өткенде бақылау қарқындылығы бір субъектіге шаққанда 150 еседен астам күшейіп шыға келеді. Барлық салынған 96,4 млрд теңге айыппұлдың 60,3 млрд теңгесі немесе 63 пайызы тек ірі бизнеске тиесілі болып отыр. ӘҚБтК-нің 302 бабында айыппұлдар АЕК көлемінде және кәсіпкерлік санатына қарай бірнеше есе көбейтіліп жазылғандықтан, айып сомасы шарықтап кетеді.

Тәуекелдерді басқару жүйесін цифрландыру тетігі

Мемлекет ұстанған «таза парақтан» реттеу реформасы бақылау шараларын адам факторынан айырып, толық цифрлық модельге көшіруді талап етеді. Алайда тәуекелдерді басқару жүйесі (ТБЖ) белгіленген мерзімде толық жүзеге аса қойған жоқ. Ұлттық экономика министрлігінің деректеріне сүйенсек, қадағалауға жататын 66 саланың тек 15-інде ғана автоматтандырылған ТБЖ модулі іске қосылған, қалған 51 бағытта бақылау әлі де ескі тәсілмен жүргізіліп келеді.

Соның кесірінен өткен жылы бизнесті тексерулердің 92 пайызы жоспардан тыс өткізілген. Тіпті тексерулердің 43 пайызында ешқандай заңбұзушылық анықталмаған. Бұл мемлекеттік органдардың шаралары көбіне нәтижесіз бос шығынға айналып отырғанын көрсетеді. Бақылаушылар заңсыз жүргізген 1,5 мыңнан астам тексерудің тіркелуі де автоматтандырудың қажеттігін дәлелдейді.

Кәсіпкерлер мен бухгалтерлерге арналған іс-әрекет алгоритмі

Мораторий жарияланған жағдайда да есепшілер мен кәсіп иелері жауапкершіліктен толық босатылмайды. Тексеруден аман өтіп, жазалау шараларына ұрынбау үшін келесі әрекеттер тәртібін ұстану маңызды:

  1. Салықтық және статистикалық күнтізбені қатаң сақтау. Есептерді (оның ішінде статистикалық формаларды) кешіктірмей тапсыру арқылы алғашқы айыппұлдардың алдын алуға болады.
  2. Еңбек қатынастары мен жалақы төлемдерін тексеру. Жұмыскерлердің айлық табысынан 10% МЗЖ, 3,5% мөлшеріндегі ЖМЗЖ (жұмыс беруші төлейтін), 2% МӘМС аударымдары және ЖТС есептеулерін 2026 жылдың нормативтік шектеріне сәйкес дәл жүргізу талап етіледі.
  3. Кәсіпорынның салықтық тәуекел дәрежесін бақылау. Кабинеттегі салық төлеушінің деректерін үнемі қадағалап, камералдық бақылау хабарламаларына уақтылы (30 жұмыс күні ішінде) негізді жауап әзірлеу қажет.
  4. Құқықтық қорғану тетіктерін әзірлеп қою. Заңсыз келу фактілері анықталған жағдайда кәсіпкерлердің құқығын қорғау жөніндегі уәкілге және прокуратура органдарына шағым түсіруге дайын болу керек.

Бақылау тетігінің алдын алу форматына көшуі

Сарапшылар мемлекеттік органдардың негізгі қызметі айыппұл арқалату емес, бизнестің тұрақты дамуына жәрдемдесу болуы керектігін айтады. Салдары ауыр емес ұсақ қателіктер, мәселен, статистикалық форманы бір күнге кешіктіру немесе техникалық ағаттық жіберу жағдайларында алдымен түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, кемшілікті жоюға қосымша мерзім берілгені абзал. Жоспарланған үш жылдық мораторий мемлекеттік органдар үшін осындай превентивті тетіктерді реттеп, ТБЖ алгоритмдерін қалыптастыруға берілген қолайлы мүмкіндік болмақ.

Жиі қойылатын сұрақтар

Жаңа мораторий бизнестің қай санаттарына қолданылады +

Мемлекет басшысының бастамасы бойынша мораторий микро және шағын кәсіпкерлік субъектілеріне арналған үш жылдық кезеңді қамтиды

Неліктен құқықбұзушылық азайса да айыппұл сомасы артты +

Айыппұл көлемінің өсуіне есептік база ретінде қолданылатын АЕК мөлшерінің жыл сайынғы өсімі тікелей әсер етті

Тәуекелдерді басқару жүйесінің толық іске қосылмауы неге әкелді +

Автоматтандырылған жүйенің толық енгізілмеуі себепті тексерулердің 92 пайызы жоспардан тыс өткізіліп заңсыз тексерулер қаупін көбейтті

Дереккөз: Egemen Qazaqstan
Жарнама
Бөлісу: Telegram WhatsApp ВКонтакте X Facebook
Аналитическая редакция DSB.kz
DSB сараптамалық редакциясы ҚР экономикасы, салық, құқық және талдау

Оставить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Digital Solutions for Business