Қымбат қарыз бен салық қысымы бизнестің дамуын шектейді 2026 жылғы талдау
Ұлттық банк мониторингі: 2026 жылы жоғары пайыз бен салық ауыртпалығы қазақстандық бизнестің кеңеюіне кедергі келтіріп, тұрақсыздықты арттырды.
Қысқаша ең бастысы
- Қазақстандық кәсіпорындар алған қарыздың 79,2%-ын тек айналым қаражатына жұмсайды, ал кеңеюге небәрі 1,3% бағытталған.
- Банктердің орташа несие мөлшерлемесі 18%-ды құраса, кәсіпкерлер үшін қолайлы шек 7,9% деңгейінде бағаланды.
- Құрылыс саласындағы компаниялардың 39,1%-ы қаржылық тұрақсыз күйде отыр, ал заңды тұлғалардың шағын несие бойынша мерзімі өткен берешегі 10,2 млрд теңгеге жетті.
Қазақстанның нақты секторындағы кәсіпорындар айналым қаражатының тапшылығымен қатар қымбат несие ресурстары мен қатаң фискалдық жүйенің қысымын сезінуде. ҚР Ұлттық Банкі жүргізген мониторинг нәтижесі отандық кәсіпкерлік ортадағы қаржылық тұрақтылықтың айтарлықтай әлсірегенін көрсетті.
Инвестицияның орнына күнкөріс қарыздары
Талдау деректеріне сүйенсек, нақты секторда алынған несиелердің 79,2%-ы инвестицияға немесе жаңа жобаларды іске асыруға емес, күнделікті шикізат пен материалдарды сатып алу сияқты айналым қаражатына бағытталып отыр. Өндірісті немесе қызмет аясын кеңейту үшін банк көмегіне жүгінгендер үлесі бар болғаны 1,3%-ды құрайды.
Бұл жағдайға банктердің қарыз құны мен нақты өндіріс табыстылығы арасындағы алшақтық тікелей ықпал етуде. Екінші деңгейлі банктердің орташа пайыздық мөлшерлемесі шамамен 18% деңгейінде қалыптасқан. Алайда отандық кәсіпорындардың қаржылық мүмкіндігі 7,9%-дан аспайтын мөлшерлемені ғана көтеруге жетеді.
Салалар бойынша қаржылық тұрақсыздық деңгейі
Сауалнамаға қатысқан 3 552 кәсіпорын арасында қаржылық ахуалы тұрақты деп танылғандар үлесі 17,2%-ға дейін қысқарды. Әсіресе құрылыс саласы мен қызмет көрсету бағытында тәуекелдер шегіне жеткен.
| Экономика саласы | Тұрақсыз кәсіпорындар үлесі (%) | Негізгі қиындықтар |
|---|---|---|
| Құрылыс секторы | 39,1% | Қаржылық тұрақсыздықтың ең жоғары деңгейі |
| Қонақүйлер және қоғамдық тамақтану | 33,3% | Сұраныстың әлсіреуі мен шығындар өсімі |
| Жылжымайтын мүлік операциялары | 32,8% | Мәмілелердің бәсеңдеуі |
| Сауда саласы | 31,3% | Айналым қаражатының тапшылығы |
| Өңдеу өнеркәсібі | 21,6% | Шикізат қымбаттауы және несие жүктемесі |
Сонымен қатар, заңды тұлғалардың шағын несие бойынша қайтарылмай жатқан қарыздары 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында 97,1%-ға артып, 5,2 миллиард теңгеден 10,2 миллиард теңгеге жеткен.
Бизнес дамуына тұсау болған басты факторлар
Кәсіпкерлер алға жылжуға кедергі келтіретін бірнеше шектеуді ашық көрсетті. Респонденттердің 37,2%-ы салық жүктемесінің тым ауырлығын бірінші орынға қойған. Қалған факторлар да нарықтағы ахуалды қиындатып отыр:
- Нарықтағы күшейген бәсекелестік – сауалнамаға қатысқандардың 33,0%-ы белгілеген;
- Тұтынушылар мен тапсырыс берушілер тарапынан сұраныстың әлсіздігі – 28,4%;
- Өндіріске қажетті білікті кадрлар мен мамандар тапшылығы – 26,9%;
- Алдағы кезеңді бағамдай алмау салдары – кәсіпкерлердің 31,0%-ы жыл соңындағы қаржы жағдайын болжай алмайтынын білдірген.
Нарықтағы өзгерістер кімдерге әсер етеді және қандай салдары бар
- Өндіріс және сауда саласындағы шағын және орта бизнес субъектілері айналым қаражатын толықтыру үшін қымбат қарыз алуға тәуелді күйде қалып отыр.
- Банктердегі несие мөлшерлемесі 18% деңгейінде сақталса, өндірісті кеңейту және инвестиция салу тоқтап қалу қаупінде тұр.
- Салықтық әкімшілендіру жеңілдетілмесе немесе арзан несие тетіктері іске қосылмаса, проблемалық қарыздар көлемі алдағы кезеңде де арта береді.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі мониторинг деректері
Жиі қойылатын сұрақтар
Кәсіпкерлер үшін қарыз бойынша қолайлы пайыздық мөлшерлеме қандай? +
Ұлттық банк зерттеуіне сәйкес, кәсіпорындар үшін қолайлы мөлшерлеме 7,9% болып саналады, алайда нарықтағы орташа банк мөлшерлемесі 18%-ға жеткен.
Қай салада қаржылық тұрақсыздық ең жоғары деңгейде? +
Ең күрделі жағдай құрылыс секторында тіркелді, онда кәсіпорындардың 39,1%-ы қаржылық жағынан тұрақсыз деп бағаланған.
Шағын несие бойынша қайтарылмаған қарыз көлемі қаншаға өсті? +
2026 жылдың 9 айы ішінде заңды тұлғалардың шағын несиелер бойынша мерзімі өткен берешегі 97,1%-ға артып, 10,2 миллиард теңгені құрады.



